Waakhond of speurhond? Fraude en de accountantscontrole
Accountants zouden als speurhonden op jacht moeten gaan naar mogelijke fraudegevallen, en niet moeten wachten tot zij bij toeval een fraude ontdekken. Prof. dr. Marcel Pheijffer RA bracht de discussie op gang over de plicht van accountants om fraude aan het licht te brengen; zie het FD-artikel van 29 augustus met de titel ‘Dat accountant moet bijdragen aan fraudebestrijding is een oud verhaal’.
Indicatoren die wijzen op fraude
Peter Schimmel van Grant Thornton bracht daartegen in dat fraudeurs hun activiteiten per definitie verbergen en dat je de accountant dus niet kunt verplichten ze aan het licht te brengen. Dat klinkt logisch, maar is het ook waar? Om dat te beoordelen, is het nuttig te kijken hoe fraude, corruptie of integriteitskwesties ontstaan. Zijn er indicatoren die wijzen op fraude, indicatoren die voor accountants als waarschuwingssignaal kunnen dienen? Het antwoord hierop is verrassend simpel en eenduidig.
Pretpark in Polen
Denkt u even met mij mee. Neem een lang zittende financieel directeur met een commerciële verantwoordelijkheid in een neergaande markt, in een bedrijfscultuur die, blijkens concrete voorbeelden, doordrenkt is van onderlinge bevoordeling. Deze financieel directeur besluit op enig moment werk te kopen of de cijfers zo te presenteren dat het lijkt alsof het goed gaat. Denk bijvoorbeeld aan de zaak Imtech. Daar werden zaken weggegeven door het management om in Polen een pretpark van de grond te krijgen en zo de vooruitzichten als zeer veelbelovend voor te stellen. Meer algemeen gesteld: persoonlijkheidskenmerken, de maatschappelijke en organisatorische context en de agenda van een functionaris voorspellen dat corruptie, fraude of integriteitskwesties zich kunnen voordoen.
Rol van de accountant
Kan een accountant gemakkelijk een verband tussen oorzaak en gevolg ontdekken tussen deze omstandigheden en het optreden van fraude? Het antwoord is nee. Het gaat altijd om een combinatie van macro-economische factoren en kenmerken van de organisatie en het individu. Elke casus is dus uniek, met een samenspel van factoren dat op zich niet tot fraude hoeft te leiden, maar wel een sterke aanwijzing voor fraude is. Kortsluiting hoeft niet tot brand te leiden, maar brand ontstaat wel vaker als er kortsluiting is.
De leider als koning
Een andere belangrijke factor is de invulling van het leiderschap in een organisatie. Als een verzameling individuen zich door een leider tot een groep ontwikkelt en de groep de leider een zekere mate van macht gunt, gaat de leider na verloop van tijd koningsgedrag vertonen. Hij eigent zich bepaalde privileges toe, in de wetenschap dat de groep dat zal legitimeren. Dit gedrag is meetbaar met tekstanalyse van e-mailverkeer en analyse van groepsdynamiek. In een zakelijke omgeving moeten we deze indicatoren uiteraard zorgvuldig toetsen. In veel landen met een cultuur van autoritair leiderschap en clans is deze combinatie van factoren echter eenvoudig waarneembaar en is de kans op fraude 100%. Een overzicht van landen die hieraan voldoen, staat op de site van Transparency International. Autoritair en dominant gedrag en zelfverrijking met goedkeuring van de gemeenschap zijn ook direct te relateren aan de cultuurkenmerken zoals hoogleraar Geert Hofstede die heeft beschreven.
Meer onderzoek is nodig
Accountants kunnen dus wel degelijk een risicobeoordeling geven van integriteitskwesties, door zich meer te verdiepen in de criminologische, sociaalpsychologische en sociaaleconomische kenmerken van hun onderzoeksobject. Peter Schimmel en Marcel Pheijffer hebben dus allebei gelijk. Meer wetenschappelijk onderzoek is nodig.
Dit artikel verscheen eerder op de oude versie van deze site. Ik werk inmiddels niet meer als interim-manager; voor coaching kun je terecht bij Provisium.